Osmanlı Dönemi Fetva Mecmuaları ve Kaynakları

İhtisas biriminin tez sunumları serisinin ilkinde Yrd. Doç. Dr. Emine Arslan “Osmanlı Dönemi Fetva Mecmuaları ve Kaynakları” başlıklı sunumuyla Kasım ayında konuğumuz oldu. Arslan, Mehmed Fıkhî’nin “el-Ecvibetu’l-kânia” adlı eseri özelinde Osmanlı Devleti’nde fetva müessesini ve bu müessesenin İslam alemine sunduğu eserleri incelediği ve 2010 senesinde tamamladığı doktora tezini sundu.
Yazma eserler üzerinden yaptığı çalışmasının sunumuna Arslan, Osmanlı’da kaza müessesinden farklı olarak fetva müessesinin oluşumundan ve işleyişinden bahsederek başladı. Devlet otoritesine dayanan kaza kurumundan farklı olarak fetva kurumu Müslümanların üzerine diyaneten sorumluluk yüklemiş fakat ikisi de temel olarak toplum nizamını sağlamaya çalışmıştır.
Ancak fetvaların fetvayı isteyenin dışındakilere de ulaşmasını sağlamak için bir araya getirilmesi gerekmiştir. Fetva eminleri ve fetva katipleri fetvaları toplamış ve kitap haline getirmişlerdir. Ancak bu mecmularda kaynak gösterilme zorunluluğu olmaması birtakım tartışmalara yol açıyordu. Böylece, çoğunlukla fetva kitaplarını toplayan isimler tarafından verilmiş fetvalara muteber kaynaklardan delil getirme çalışmaları yapılmıştır. Arslan, bu delilleri ya da nakilleri içeren kitapları “Nukûllü Fetvâ Mecmuaları” diye isimlendirmiştir. Bu türü, Osmanlı Fetvahaneleri tarafından en muteber kabul edilen dört fetva mecmuasının nükullu nüshaları üzerinden incelemiştir. Bu eserler, Fetâvâ-yı Ali Efendi, Fetâvâ-yı Feyziyye, Behcetü’l-fetâvâ, Netîcetü’l-fetâvâ’dır. Bunların nükullerini takip ederek Osmanlı ulemasının en sık başvurduğu fıkhi kaynakları tespit etmiştir. Elde ettiği bilgilerle kapsamlı bir tablo hazırlayan Arslan bu tabloyu dinleyicilerle paylaşarak istifadelerine de sunmuştur. Buna göre Kâdıhân, Bezzâziyye, Bahru’r-râik, Dürer, Tatarhâniyye, Mültekâ eserleri Osmanlı ulemasının en çok kullandığı kaynaklardır. Arslan, Osmanlı ulemasının fıkıh anlayışını oluşturan eserlerinin pek çoğunun yazma halinde bulunduğunu söylemiş ve böylece bu konuda yapılacak yeni çalışmalara da yol göstererek konferansını sonlandırmıştır.

Yrd. Doç. Dr. Emine Arslan
Kırklareli Üniversitesi İslam Hukuku Öğretim Görevlisi
*Arş. Birnur Deniz